Quân đội Ukraine đối mặt với khủng hoảng binh sĩ đào ngũ

Từ những mệnh lệnh bị xem là "một đi không trở lại" đến hệ thống chỉ huy lỗi thời, cuộc khủng hoảng nhân lực này đang đặt ra thách thức lớn đối với năng lực phòng thủ của Kiev.

Thiếu hụt bộ binh và những con số đáng báo động

Theo các nguồn tin quốc tế, trong tháng 10/2025, số vụ binh sĩ thuộc Lực lượng Vũ trang Ukraine vắng mặt không phép và đào ngũ đã lên tới mức kỷ lục 21.602 trường hợp. Hiện tượng này diễn ra trong bối cảnh Ukraine đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt bộ binh nghiêm trọng trên toàn tuyến mặt trận dài hơn 1.200 km, tạo điều kiện để quân đội Nga thăm dò và tiến công tại những khu vực phòng thủ mỏng.

Phát biểu sau khi nhậm chức ngày 14/1, Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Mykhailo Fedorov lần đầu tiên công khai thừa nhận quy mô của vấn đề, cho biết có khoảng 200.000 binh sĩ hiện đang ở tình trạng AWOL. Theo luật Ukraine, AWOL và đào ngũ đều là tội hình sự, có thể bị phạt tù từ 5 -12 năm trong thời chiến. Tuy nhiên, việc thực thi pháp luật gặp nhiều khó khăn khi các cơ quan chức năng quá tải, còn số liệu chính thức không còn được công bố rộng rãi vì lý do an ninh.

Yaroslav, một quân nhân 33 tuổi từng giữ chức phó trung đội trưởng, là một trong số hàng chục nghìn binh sĩ rời bỏ đơn vị mà không được phép. Anh cho biết các cơn hoảng loạn tâm lý đã ám ảnh mình kể từ khi trở về nhà vào mùa hè năm ngoái. Những mệnh lệnh hành quân qua cánh đồng trống trải dưới mối đe dọa của máy bay không người lái, thiếu tiếp tế và việc lặp đi lặp lại các sai lầm chiến thuật đã khiến anh mất niềm tin.

Không chỉ Yaroslav, nhiều binh sĩ khác cũng chia sẻ cảm giác bị đẩy vào các nhiệm vụ mà họ xem là "án tử". Illia, một chỉ huy xe tăng 30 tuổi, đã đào ngũ sau khi trải qua nhiều đợt không kích bằng bom dẫn đường gần thành phố Pokrovsk ở miền Đông. "Hoặc bạn bị chết, hoặc bạn phải cầm súng bắn - không có lựa chọn nào khác", anh Illia nói, nhắc đến lời van xin của con gái 10 tuổi: "Bố đừng chết".

Các sĩ quan và binh sĩ Ukraine thừa nhận rằng một trong những nguyên nhân sâu xa của làn sóng AWOL và đào ngũ là sự xói mòn niềm tin vào chuỗi chỉ huy. Mô hình chỉ huy theo kiểu Liên Xô cũ, thiên về mệnh lệnh từ trên xuống và yêu cầu "giữ bằng mọi giá", bị cho là không phù hợp với thực tế chiến trường hiện đại.

Nhiều chỉ huy cấp đại đội, trung đội cho biết họ thường cố gắng phản đối những mệnh lệnh có nguy cơ gây thương vong lớn, nhưng cuối cùng vẫn buộc phải tuân lệnh. Hệ quả là các đơn vị bị bào mòn lực lượng, trong khi thời gian nghỉ ngơi, luân phiên ra tuyến sau ngày càng hiếm hoi do thiếu quân bổ sung.

Một sĩ quan Lục quân Ukraine nhận định, với mỗi lữ đoàn phải kiểm soát khoảng 15 km mặt trận, việc tổ chức luân phiên gần như bất khả thi nếu không tăng gấp đôi quy mô quân đội. Nhiều lữ đoàn hiện chỉ hoạt động với 30% quân số so với biên chế.

Áp lực tâm lý kéo dài là yếu tố then chốt khác. Theo các sĩ quan phụ trách hỗ trợ tâm lý, binh sĩ bị "vắt kiệt" cả thể chất lẫn tinh thần khi phải bám trụ tiền tuyến hàng tháng trời. Trong bối cảnh đó, AWOL trở thành một "lối thoát" - dù bất hợp pháp - cho những người không còn chịu đựng nổi.

Một số trường hợp sử dụng AWOL như con đường tắt để chuyển đơn vị, tránh thủ tục hành chính kéo dài. Tuy nhiên, biện pháp này đã bị siết chặt từ năm 2025, khi Bộ Tổng tham mưu yêu cầu các binh sĩ quay lại phải tập trung tại các tiểu đoàn dự bị trước khi được phân bổ lại.

Trước đó, Ukraine từng áp dụng ân xá một lần vào năm 2024, giúp hơn 29.000 binh sĩ quay lại phục vụ. Song theo các chuyên gia pháp lý, việc thiếu tính "tất yếu của trừng phạt" đã vô tình tạo điều kiện để AWOL và đào ngũ tiếp diễn, đặc biệt tại các thành phố lớn nơi binh sĩ có thể tìm việc làm dân sự và sinh hoạt tương đối bình thường.

Tìm lời giải cho bài toán quân số

Nhiều chỉ huy cho rằng giải pháp không thể chỉ dựa vào trừng phạt. Trung tá Bohdan Krotevych, cựu Tham mưu trưởng Lữ đoàn Azov, cảnh báo rằng "hệ thống quản lý không hiệu quả" đang khiến quân đội mất dần nhân lực và làm giảm khả năn chiến đấu.

Bộ trưởng Quốc phòng Mykhailo Fedorov cũng thừa nhận sự tồn tại của nhiều vấn đề mang tính hệ thống, trong đó có văn hóa chỉ huy lỗi thời. Ông cho biết sẽ đánh giá năng lực chỉ huy không dựa trên cấp bậc mà dựa trên kết quả thực tế, đồng thời mở rộng hỗ trợ tâm lý và cải thiện công tác huấn luyện.

Theo Trung tá Kyrylo Berkal thuộc Quân đoàn 3 tinh nhuệ, việc đặt sinh mạng binh sĩ làm ưu tiên hàng đầu trong lập kế hoạch tác chiến là chìa khóa để khôi phục niềm tin. "Binh sĩ cảm nhận được sự quan tâm từ khâu huấn luyện đến khi ra chiến đấu sẽ hiểu rõ giá trị sự hiện diện của mình", ông nói.

Ông Taras Chmut, người đứng đầu quỹ hỗ trợ quân đội Come Back Alive, cho rằng khủng hoảng AWOL không chỉ là vấn đề nội bộ của quân đội mà là thách thức mang tính quốc gia. "Câu hỏi là chúng ta sẽ hành động hay không làm gì cả", ông nhấn mạnh, cảnh báo rằng nếu không giải quyết tận gốc, Ukraine có nguy cơ phải trả giá đắt trên chiến trường.

Trong bối cảnh xung đột chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, việc xử lý khủng hoảng đào ngũ và vắng mặt không phép không chỉ liên quan đến kỷ luật quân đội, mà còn phản ánh khả năng thích ứng của cả hệ thống quốc phòng trước một cuộc chiến tiêu hao kéo dài.